Ostvarivanje prava osoba s invaliditetom (OSI) je nezamislivo bez servisa podrške ili usluga u zajednici, koje čine preduslov i sastavni dio samostalnog života.
Razvojem civilizacije, odnosno razvojem demokratičnosti društava mijenjao se i odnos društva prema osobama s invaliditetom, uključujući svakako i prema osobama s oštećenjem vida. Od polovine XX vijeka, kada su Ujedinjene nacije usvojile Univerzalnu Deklaraciju o ljudskim pravima 1 i od kada su se razne društvene grupe organizovale u borbi za svoja ljudska prava rađa se i pokret osoba s invaliditetom koji se decenijama bori da podigne nivo svijesti zajednice o osobama s invaliditetom. Tokom ovog vremena, pristup prema osobama s invaliditetom se kretao od medicinskog, funkcionalnog, milosrdnog, preko socijalnog do trenutno aktuelnog pristupa zasnovanog na ljudskim pravima.
Medicinski, funkcionalni i milosrdni pristup sa svojim određenim varijacijama osobe s invaliditetom, a time i osobe s oštećenjem vida smatraju osobama koje su nesposobne za samostalan život, osobama o kojima je neophodno da se neko drugi brine i da ih njeguje, a što ih stavlja u poziciju pasivnih članova društva i konačno invaliditet posmatra kao individualni problem same osobe s invaliditetom, koja ima urođena ili stečena oštećenja, zanemarujući društveni aspekt i odgovornost društva.
Životni ishodi osoba s invaliditetom u duhu ovih pristupa se svode na izlječenje ili popravljanje funkcija organizma kroz rehabilitaciju jer se invalidnost poistovjećuje sa bolešću, a ako se osoba ne može izliječiti ili dovesti u stanje potpune funkcionalnosti, onda se one institucionalizuju
1 Dostupno na linku: https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights, ENG,
Generalna Skupština Ujedinjenih nacija, Pariz, 1948. kroz smještaj u specijalizovanim ustanovama ili u svojim kućama među četiri zida. Ovakav odnos prema osobama s invaliditetom ih je doveo u stanje pasivnosti, prezaštićenosti i velike zavisnosti od drugih osoba, a društvo nije smatralo za potrebnim da se ono unapređuje, jer nije problem vidjelo u sebi već u samim osobama s invaliditetom.
Kao reakciju na takav odnos prema osobama s invaliditetom šezdesetih godina prošlog vijeka, pokret osoba s invaliditetom počinje da zagovara socijalni pristup prema osobama s invaliditetom, kao i filozofiju samostalnog života. Socijalni pristup osobama s invaliditetom problem vidi u društvu, tj. u različitim barijerama s kojima se one svakodnevno suočavaju. Te se barijere odnose na stavove (stereotipi, predrasude), okruženje (nepristupačnost javnih površina i objekata) i procedure (administrativne barijere, nepristupačnost informacija i komunikacija).
Socijalni pristup osobe s invaliditetom ne posmatra nesposobnim, već insistira na uklanjanju barijera kako bi one mogle iskazati sve svoje potencijale i time postati aktivni članovi društva.
Filozofija samostalnog života podrazumijeva samostalno donošenje odluka, ali i kontrolu nad realizacijom donešene odluke uključujući izbor načina i vremena kada će se i kako realizovati, te preuzimanje odgovornosti za eventualne posledice, ali i mogućnost da se donese i pogrešna odluka, a ne kao što bi se moglo na osnovu samog termina pomisliti, da se radi o težnji da osobe s invaliditetom – nešto rade same, uključujući i to da nužno same žive. Potpuna samostalnost i nezavisnost od drugih ljudi je nemoguća, vodila bi ka izolaciji. Ovo podrazumijeva potrebu da društvo osobama s invaliditetom, pa time i osobama s oštećenjem vida obezbijedi različite servise podrške kako bi mogle u svakodnevnom životu primijeniti principe samostalnog života.
Zagovaranje socijalnog pristupa pitanju invaliditeta dovelo je do prvih pravnih dokumenata kako na nacionalnom tako i na međunarodnom nivou koji tretiraju invaliditet. Međutim, svi ti pravni dokumenti nijesu davali dovoljno garancije za ostvarivanje osnovnih ljudskih prava osoba s invaliditetom, jer su na međunarodnom nivou imali status deklaracija, što podrazumijeva da su više bili moralno – političke preporuke, a ne pravno obavezujući dokumenti, a na nacionalnim nivoima su i dalje iskazivali duh neprihvatljivih pristupa (medicinskog, funkcionalnog, milosrdnog). Iz tog razloga su osobe s invaliditetom početkom ovog vijeka krenule u zagovaranje i pisanje Konvencije o pravima osoba s invaliditetom, kao pravno obavezujućeg dokumenta, koju je Generalna skupština Ujedinjenih nacija usvojila u decembru 2006. godine.
Tekst je kreiran u okviru projekta: “Jednakošću do dostojanstvenog života OSI u Crnoj Gori“, koji sprovodi Savez slijepih Crne Gore u partnerstvu sa Udruženjem za podršku osobama sa invaliditetom Bijelo Polje, a finansira Evropska unija kroz podršku za civilno društvo (CSF) i Ministarstvo javne uprave, digitalnog društva i medija Crne Gore.
S poštovanjem,
SAVEZ SLIJEPIH CRNE GORE
Ul. Njegoševa br.6, 81000 Podgorica
Tel: +382 (0)20 665 368, fax: +382 (0)20 665 377
E mail: savezslijepihcg@gmail.com
http://www.ss-cg.org/ , http://www.zaposliosi.me/
